วิธีใช้เครื่องคำนวณปริมาตร
เลือกรูปทรงที่ใกล้เคียงกับสิ่งของมากที่สุด เลือกหน่วยที่ใช้วัด แล้วใส่ขนาด ผลลัพธ์หลักคือปริมาตรเป็นหน่วยลูกบาศก์ (ลบ.ซม. หรือ ลบ.ม.) และปริมาตรเป็นลิตร ด้านล่างเป็นค่าที่แปลงเป็นหน่วยอื่น สำหรับทรงกระบอก ทรงกลม และกรวย ต้องใช้รัศมี ซึ่งเท่ากับครึ่งหนึ่งของเส้นผ่านศูนย์กลาง ถ้าวัดถังหรือท่อจากขอบหนึ่งไปอีกขอบหนึ่ง ให้หารสองก่อน ถ้าต้องการรู้ว่าภาชนะจุน้ำได้เท่าไร ให้วัดขนาดด้านใน
สูตรคำนวณปริมาตร
| รูปทรง | สูตร | ค่าที่ต้องใช้ |
|---|---|---|
| ลูกบาศก์ | V = a³ | ความยาวด้าน |
| ทรงสี่เหลี่ยมมุมฉาก | V = กว้าง × ยาว × สูง | ความยาว ความกว้าง ความสูง |
| ทรงกระบอก | V = π × r² × h | รัศมี ความสูง |
| ทรงกลม | V = 4/3 × π × r³ | รัศมี |
| ครึ่งทรงกลม | V = 2/3 × π × r³ | รัศมี |
| กรวย | V = 1/3 × π × r² × h | รัศมี ความสูงตั้งฉาก |
| พีระมิดฐานสี่เหลี่ยมจัตุรัส | V = 1/3 × b² × h | ด้านฐาน ความสูงตั้งฉาก |
| ปริซึมสามเหลี่ยม | V = ½ × ฐาน × สูง × ยาว | ฐานและความสูงของสามเหลี่ยม ความยาว |
| แคปซูล | V = π × r² × L + 4/3 × π × r³ | รัศมี ความยาวส่วนทรงกระบอก |
หลักจำง่าย ๆ คือ ปริซึมและทรงกระบอกทุกแบบมีปริมาตรเท่ากับ พื้นที่ฐาน × ความสูง ส่วนรูปทรงที่มียอดแหลม (กรวยและพีระมิด) มีปริมาตรเป็นหนึ่งในสามของทรงที่มีฐานและความสูงเท่ากันพอดี ความสูงของกรวยและพีระมิดคือระยะตั้งฉากจากจุดกึ่งกลางฐานถึงยอด ไม่ใช่ความยาวด้านเอียง
ลิตร ลูกบาศก์เซนติเมตร และลูกบาศก์เมตร
- 1 ลิตร = 1,000 ลบ.ซม. (ซีซี) ลูกบาศก์ที่ยาวด้านละ 10 ซม. จุน้ำได้ 1 ลิตรพอดี
- 1 ลบ.ซม. = 1 มิลลิลิตร
- 1 ลบ.ม. = 1,000 ลิตร ในงานก่อสร้างมักเรียก 1 ลูกบาศก์เมตรว่า "1 คิว" เช่น ดิน 1 คิว หรือคอนกรีต 1 คิว
ตัวอย่าง: คำนวณปริมาตรน้ำในตู้ปลา
ตู้ปลาขนาด 24 นิ้ว (ยาวประมาณ 60 ซม.) กว้าง 30 ซม. สูง 36 ซม. เป็นทรงสี่เหลี่ยม: V = 60 × 30 × 36 = 64,800 ลบ.ซม. หรือ 64.8 ลิตร ในความเป็นจริงน้ำจะน้อยกว่านี้ เพราะความหนาของกระจก ช่องว่างใต้ขอบตู้ กรวด และของตกแต่ง ถ้าจะคำนวณปริมาณยาหรือน้ำยาปรับสภาพน้ำ ให้ใช้ขนาดด้านในและระดับน้ำจริง
ตัวอย่าง: ถังเก็บน้ำทรงกระบอก
ถังเก็บน้ำทรงกระบอกเส้นผ่านศูนย์กลางด้านใน 1 เมตร สูง 1.2 เมตร รัศมีคือ 0.5 เมตร ดังนั้น V = π × 0.5² × 1.2 ≈ 0.942 ลบ.ม. หรือประมาณ 942 ลิตร ในถังทรงกระบอกตั้ง ปริมาณน้ำแปรผันตรงกับความสูงของน้ำ ถ้าน้ำสูง 60 ซม. จะมีน้ำประมาณครึ่งถัง คือราว 471 ลิตร
ถังพลาสติกเส้นผ่านศูนย์กลาง 50 ซม. สูง 60 ซม.: V = π × 25² × 60 ≈ 117,810 ลบ.ซม. หรือประมาณ 117.8 ลิตร
ตัวอย่าง: บ่อปลาและทรงกลม
บ่อปลาสี่เหลี่ยม: ยาว 3 ม. กว้าง 2 ม. น้ำลึก 1 ม. V = 3 × 2 × 1 = 6 ลบ.ม. หรือ 6,000 ลิตร ตัวเลขนี้ใช้เลือกขนาดปั๊มน้ำและระบบกรอง
ทรงกลม: ลูกฟุตบอลมีเส้นผ่านศูนย์กลางราว 22 ซม. รัศมี 11 ซม.: V = 4/3 × π × 11³ ≈ 5,575 ลบ.ซม. หรือประมาณ 5.6 ลิตร
เคล็ดลับการวัด
- วัดขนาดด้านในสำหรับสิ่งที่จะเติมของเหลว (ถัง ตู้ปลา บ่อ) และวัดด้านนอกสำหรับสิ่งที่จะขนส่งหรือจัดเก็บ
- ทรงกระบอกบางครั้งวัดเส้นรอบวงง่ายกว่า: รัศมี = เส้นรอบวง ÷ (2π)
- รูปทรงซับซ้อนให้แบ่งเป็นส่วน ๆ แล้วบวกปริมาตรเข้าด้วยกัน เช่น ไซโลคือทรงกระบอกบวกครึ่งทรงกลม
- ใช้หน่วยเดียวกันทั้งหมด ถ้าปนเมตรกับเซนติเมตร ผลลัพธ์จะคลาดไป 100 เท่าหรือมากกว่า ถ้าต้องการพื้นที่พื้นห้องหรือที่ดิน ใช้เครื่องคำนวณพื้นที่
คำถามที่พบบ่อย
1 ลูกบาศก์เมตรเท่ากับกี่ลิตร?
เท่ากับ 1,000 ลิตรพอดี เพราะ 1 ลิตรคือ 1 ลูกบาศก์เดซิเมตร (10 × 10 × 10 ซม. = 1,000 ลบ.ซม.) และ 1 ลูกบาศก์เมตรมี 1,000 ลูกบาศก์เดซิเมตร
คำนวณปริมาตรทรงกระบอกเป็นลิตรอย่างไร?
คำนวณ π × r² × h โดยใช้หน่วยเซนติเมตร แล้วหาร ลบ.ซม. ด้วย 1,000 เช่น ถังเส้นผ่านศูนย์กลาง 30 ซม. สูง 40 ซม.: π × 15² × 40 ≈ 28,274 ลบ.ซม. หรือประมาณ 28.3 ลิตร เครื่องคำนวณนี้แสดงลิตรให้ทันที
คำนวณปริมาตรน้ำในบ่อหรือถังสี่เหลี่ยมอย่างไร?
ใช้ ความยาว × ความกว้าง × ความลึกของน้ำ เป็นเมตร จะได้ ลบ.ม. แล้วคูณ 1,000 เป็นลิตร ถ้าบ่อลึกไม่เท่ากัน ให้ใช้ความลึกเฉลี่ยของส่วนตื้นและส่วนลึก
ความสูงของกรวยคือความยาวด้านเอียงหรือไม่?
ไม่ใช่ ความสูงคือระยะตั้งฉากจากจุดกึ่งกลางฐานถึงยอด ถ้ารู้แค่ความยาวด้านเอียง s และรัศมี r ความสูงคือ √(s² − r²) ตามทฤษฎีบทพีทาโกรัส
ทำไมปริมาตรที่คำนวณได้ไม่ตรงกับความจุที่ระบุบนฉลาก?
ฉลากมักบอกความจุที่ใช้งานได้จริง ความหนาของผนัง ก้นที่โค้ง และช่องว่างอากาศด้านบนทำให้ใส่ของเหลวได้น้อยกว่าปริมาตรที่คำนวณ วัดด้านในถึงระดับที่เติมจริงเพื่อให้ได้ค่าที่ถูกต้อง
อัปเดตล่าสุด: 16 ตุลาคม 2026